Dişleri farkında olmadan birbirine bastırmak, çeneyi uzun süre kasılı tutmak veya uyku sırasında dişleri gıcırdatmak günlük yaşamda sık karşılaşılabilen durumlardır. Diş sıkma, bruksizm olarak adlandırılan çene kası aktivitelerinden biridir ve hem uyanıkken hem de uyku sırasında ortaya çıkabilir. Bazı kişiler bu alışkanlığın farkındayken bazıları ancak sabah çene yorgunluğu, diş hassasiyeti veya çevresindekilerin fark ettiği gıcırdatma sesi nedeniyle durumu anlayabilir.
Bruksizmle başa çıkarken amaç yalnızca dişleri sıkmamaya çalışmak değildir. Davranışın ne zaman ortaya çıktığını fark etmek, günlük tetikleyicileri belirlemek, dişleri aşırı kuvvetten korumak ve gerektiğinde diş hekimi değerlendirmesinden yararlanmak gerekir. Uygulanacak yaklaşım kişinin şikayetlerine ve ağız-diş sağlığındaki mevcut duruma göre değişebilir.
Bruksizm her zaman belirgin bir ağrıya yol açmayabilir. Özellikle gündüz saatlerinde çalışan, ders çalışan, araç kullanan veya yoğun konsantrasyon gerektiren bir işle uğraşan kişiler farkında olmadan çenelerini kasabilir. Bu davranış gün içerisinde tekrarlandığında çene kaslarında yorgunluk ve gerginlik oluşabilir.
Kişinin kendi alışkanlığını gözlemlemesi bu nedenle önemlidir. Gün içinde dişlerin birbirine temas edip etmediğini ara sıra kontrol etmek, çenenin sürekli kasılı olup olmadığını fark etmeye yardımcı olabilir.
Uyku sırasında gerçekleşen diş gıcırdatma ise kişinin kontrolü dışında geliştiği için fark edilmesi daha güç olabilir. Sabahları çene kaslarında yorgunluk, dişlerde hassasiyet, yanak çevresinde gerginlik veya diş yüzeylerinde aşınma bulunması değerlendirme gerektirebilir.
Dişlerdeki her aşınmanın veya çene bölgesindeki her ağrının bruksizmden kaynaklanmadığı da unutulmamalıdır. Bu nedenle uzun süren yakınmalarda nedenin yalnızca kişinin kendi gözlemlerine göre belirlenmesi yerine diş hekimi muayenesi yapılması daha doğru olur.
Gündüz ortaya çıkan diş sıkma alışkanlığında en önemli adımlardan biri farkındalık geliştirmektir. Kişi yoğun bir işle uğraşırken çenesini kasıp kasmadığını belirli aralıklarla kontrol edebilir. Telefon veya bilgisayar üzerinden oluşturulan kısa hatırlatıcılar da bu alışkanlığın fark edilmesine yardımcı olabilir.
Dinlenme sırasında dişlerin sürekli birbirine bastırılması gerekmez. Çenenin rahat bir konumda tutulması ve yüz kaslarının gereksiz yere kasılmaması önemlidir. Özellikle stresli veya yoğun çalışma dönemlerinde çenenin istemsiz şekilde sıkıldığının fark edilmesi, alışkanlığın kontrol altına alınmasında ilk basamaklardan biridir.
Uzun süre sakız çiğnemek veya çene kaslarını sürekli çalıştıran bazı alışkanlıklar, hassasiyeti bulunan kişilerde rahatsızlığı artırabilir. Çene kaslarında yorgunluk hissedildiğinde bu tür alışkanlıkların azaltılması düşünülebilir.
Ayrıca gün içinde ortaya çıkan çene gerginliğinin hangi durumlarda arttığını gözlemlemek faydalıdır. Örneğin yoğun iş temposu, trafikte geçirilen zaman veya uzun süreli ekran kullanımı sırasında diş sıkılıyorsa kişinin kendi tetikleyicilerini fark etmesi daha kolay hale gelir.
Stres her bruksizm vakasının tek nedeni değildir ancak bazı kişilerde diş sıkma davranışının daha sık ortaya çıkmasıyla ilişkili olabilir. Özellikle gündüz bruksizminde duygusal gerginlik, yoğun konsantrasyon ve günlük stres sırasında çene kaslarının istemsiz biçimde kasılması görülebilir.
Bu nedenle stres yönetimi, bruksizmle başa çıkma planının destekleyici parçalarından biri olabilir. Düzenli fiziksel aktivite, gevşeme teknikleri ve günlük yaşamda dinlenmeye zaman ayırmak bazı kişilerde kas gerginliğinin azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Burada önemli olan, bütün sorunu yalnızca strese bağlamamaktır. Dişlerde aşınma, çene ekleminde rahatsızlık veya uzun süren kas ağrısı bulunuyorsa yalnızca gevşeme yöntemleriyle yetinilmemelidir. Ağız ve diş sağlığı açısından da değerlendirme yapılmalıdır.
Uyku sırasında gerçekleşen diş sıkmayı kişinin bilinçli olarak kontrol etmesi mümkün değildir. Bu nedenle gece ortaya çıkan bruksizmde amaç, uyku öncesi alışkanlıkları düzenlemek ve dişlerin aşırı kuvvetlerden etkilenme riskini değerlendirmektir.
Düzenli bir uyku programı oluşturmak ve yatmadan önce gevşemeyi destekleyen bir rutin geliştirmek faydalı olabilir. Özellikle geç saatlerde fazla miktarda kafein tüketimi bazı kişilerde uyku kalitesini etkileyebileceğinden tüketim alışkanlıklarının gözden geçirilmesi düşünülebilir.
Uyku sırasında horlama, nefes kesilmesi hissi, sık uyanma veya gündüz aşırı uykululuk gibi başka belirtiler bulunuyorsa bunların da değerlendirilmesi önemlidir. Çünkü uyku sırasında görülen bruksizm bazı kişilerde başka uyku sorunlarıyla birlikte bulunabilir.
Sabah düzenli olarak çene ağrısı veya diş hassasiyeti yaşanıyorsa diş hekimi muayenesinin geciktirilmemesi gerekir.
Diş hekimi tarafından uygun görülen durumlarda gece plağı, uyku sırasında dişlerin doğrudan birbirine temasını azaltmak ve diş yüzeylerini aşırı kuvvetlerin oluşturabileceği hasara karşı korumak amacıyla kullanılabilir.
Gece plağının temel görevi bruksizmin nedenini ortadan kaldırmak değildir. Gece plağı kullanılması, diş sıkma davranışının tamamen sona erdiği anlamına gelmez. Plak daha çok dişlerde aşınma, çatlak veya restorasyonların zarar görmesi gibi sonuçların sınırlandırılmasına yardımcı olan koruyucu bir araçtır.
Plak seçiminin kişinin ağız yapısına ve dişlerine uygun olması önemlidir. Diş hekimi, ağız içerisindeki mevcut durumu değerlendirerek plağın gerekli olup olmadığına ve nasıl kullanılacağına karar verebilir.
Plağın kullanım süresi ve kontrolleri de kişiye göre değişebilir. Zaman içerisinde plakta aşınma meydana gelip gelmediğinin ve dişlerde yeni bir değişiklik oluşup oluşmadığının kontrol edilmesi gerekebilir.
Diş sıkma ara sıra ortaya çıkıyor ve herhangi bir rahatsızlığa yol açmıyorsa kişi öncelikle alışkanlığını gözlemleyebilir. Ancak şikayetlerin sıklaşması veya ağız-diş sağlığında değişikliklerin başlaması durumunda diş hekimi değerlendirmesi önem kazanır.
Özellikle dişlerde aşınma, kırılma veya hassasiyet gelişmesi, çene kaslarında sürekli ağrı hissedilmesi, sabahları belirgin çene yorgunluğu yaşanması ya da mevcut dolgu ve kaplamalarda tekrarlayan sorunlar oluşması durumunda muayene önerilebilir.
Bruksizm tedavisi herkeste aynı şekilde planlanmaz. Bazı kişilerde gündüz alışkanlıklarının kontrol edilmesi ve takip yeterliyken bazı hastalarda koruyucu plak uygulanması gerekebilir. Dişlerde meydana gelmiş aşınmalar bulunuyorsa bu bölgelerin ayrıca değerlendirilmesi de gündeme gelebilir.
Bruksizmle başa çıkmanın en önemli noktası, sorunu tek bir yöntemle çözmeye çalışmak yerine kişinin alışkanlıklarını ve dişlerde meydana gelen etkileri birlikte değerlendirmektir. Erken fark edilen aşınma ve çene kası sorunları takip altına alınarak ağız ve diş sağlığının korunmasına yönelik uygun planlama yapılabilir.
Bruksizmin sıklığı dönemsel olarak artıp azalabilir. Ancak dişlerde aşınma, ağrı veya sürekli çene gerginliği varsa kendiliğinden geçmesini beklemek yerine diş hekimi değerlendirmesi yapılmalıdır. Kullanım sıklığı plağın türüne ve kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir. Diş hekiminin önerdiği kullanım ve kontrol programına uyulması önemlidir. Uzun süreli ve yüksek kuvvetli sıkma veya gıcırdatma dişlerde aşınma, çatlak ve bazı durumlarda kırık riskini artırabilir. Özellikle daha önce işlem görmüş dişler düzenli olarak kontrol edilmelidir. Tekrarlayan yüksek çiğneme kuvvetleri dolgu, kaplama ve benzeri restorasyonların üzerine ek yük bindirebilir. Bruksizmi bulunan kişilerde restorasyonların kontrolleri bu nedenle önem taşır. Çene ve yüz kaslarının uzun süre kasılı kalması bazı kişilerde baş ve yüz bölgesinde ağrıya eşlik edebilir. Ancak baş ağrısının birçok farklı nedeni bulunduğu için tek başına bruksizme bağlanmamalıdır. Çocukluk döneminde de uyku sırasında diş gıcırdatma görülebilir. Sık tekrarlaması, dişlerde aşınmaya neden olması veya başka uyku belirtileriyle birlikte görülmesi durumunda değerlendirme yapılabilir. Dişlerde aşınma, çene kaslarında yorgunluk veya gece diş sıkma şüphesi varsa ilk değerlendirme için diş hekimine başvurulabilir. Muayene sonucunda gerekli görülürse farklı sağlık alanlarından ek değerlendirme istenebilir.
Bruksizm Kendiliğinden Geçer mi?
Gece Plağı Her Gece Kullanılır mı?
Diş Sıkma Dişleri Kırabilir mi?
Bruksizm Dolgulara ve Kaplamalara Zarar Verir mi?
Diş Sıkma Baş Ağrısı Yapabilir mi?
Çocuklarda Diş Gıcırdatma Görülür mü?
Bruksizm İçin Hangi Doktora Gidilir?
Diş Hekimi
Estetik diş hekimliği, lazer destekli diş hekimliği ve implant üstü protez uygulamalarıyla İzmir Alsancak'ta hizmet veriyor. Dentorion Ağız Diş Sağlığı Polikliniği'nin kurucu hekimi.
